HẾT THỜI HIỆU KHỞI KIỆN THỪA KẾ, DI SẢN ĐƯỢC CHIA NHƯ THẾ NÀO?

Trong nhiều trường hợp, di sản của người chết để lại chưa được phân chia trong một thời gian dài và chỉ phát sinh tranh chấp khi thời hiệu khởi kiện về thừa kế đã hết. Điều này khiến không ít người cho rằng mình không còn quyền đối với di sản. Tuy nhiên, việc hết thời hiệu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc các chủ thể liên quan mất hoàn toàn quyền đối với khối tài sản này, mà việc giải quyết vẫn được thực hiện theo những cơ chế pháp lý nhất định do pháp luật quy định.

I. Quy định của pháp luật về thời hiệu thừa kế

Theo quy định tại Điều 623 Bộ luật Dân sự năm 2015, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản, kể từ thời điểm mở thừa kế. Thời điểm mở thừa kế được xác định là thời điểm người có tài sản chết; trường hợp một người bị Tòa án tuyên bố đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định trong quyết định tuyên bố chết của Tòa án.

Sau khi hết thời hiệu nêu trên mà những người thừa kế không yêu cầu chia di sản, di sản sẽ thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Trường hợp không có người thừa kế quản lý di sản thì việc xác lập quyền đối với di sản được thực hiện theo quy định của pháp luật.

Cụ thể, di sản có thể thuộc quyền sở hữu của người đang chiếm hữu nếu việc chiếm hữu được thực hiện ngay tình, liên tục, công khai trong thời hạn luật định, bao gồm 10 năm đối với động sản và 30 năm đối với bất động sản, kể từ thời điểm bắt đầu chiếm hữu, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Nếu không xác định được người chiếm hữu hợp pháp thì di sản thuộc về Nhà nước.

Ngoài thời hiệu yêu cầu chia di sản, pháp luật còn quy định thời hiệu để người có quyền thừa kế yêu cầu xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc yêu cầu bác bỏ quyền thừa kế của người khác là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.

Đồng thời, người có quyền, lợi ích liên quan được quyền yêu cầu người thừa kế thực hiện các nghĩa vụ tài sản do người chết để lại trong thời hạn 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế.

II. Khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế khi đã hết thời hiệu khởi kiện thừa kế

Theo quy định tại khoản 2 Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015:

“Tòa án chỉ áp dụng quy định về thời hiệu theo yêu cầu áp dụng thời hiệu của một bên hoặc các bên với điều kiện yêu cầu này phải được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc.”

Từ quy định trên có thể thấy, trong trường hợp thời hiệu yêu cầu chia di sản thừa kế đã hết nhưng người có quyền lợi liên quan vẫn nộp đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp thừa kế, Tòa án vẫn phải xem xét đơn khởi kiện và tiến hành thụ lý vụ án nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện khởi kiện theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự. Việc hết thời hiệu khởi kiện không làm mất đi quyền nộp đơn khởi kiện của đương sự, cũng không phải là căn cứ để Tòa án từ chối thụ lý vụ án ngay từ đầu.

Trong quá trình giải quyết vụ án, nếu không có bất kỳ đương sự nào yêu cầu áp dụng thời hiệu khởi kiện thì Tòa án vẫn tiếp tục giải quyết vụ án theo trình tự, thủ tục chung và xem xét các yêu cầu của các bên trên cơ sở tài liệu, chứng cứ có trong hồ sơ vụ án. Nói cách khác, việc thời hiệu đã hết chỉ phát sinh hậu quả pháp lý khi có đương sự chủ động viện dẫn và yêu cầu Tòa án áp dụng.

Ngược lại, trường hợp một hoặc nhiều đương sự có yêu cầu áp dụng thời hiệu trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án hoặc quyết định giải quyết vụ án, Tòa án sẽ tiến hành xem xét yêu cầu này. Nếu xác định thời hiệu khởi kiện về thừa kế thực sự đã hết và không thuộc trường hợp được bắt đầu lại hoặc không tính vào thời hiệu theo quy định của pháp luật, Tòa án có thể ra quyết định đình chỉ giải quyết đối với yêu cầu chia di sản thừa kế.

Quy định nêu trên thể hiện rõ nguyên tắc quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự. Theo đó, việc có áp dụng hay không áp dụng thời hiệu khởi kiện phụ thuộc vào ý chí của các bên tham gia tố tụng, thay vì do Tòa án tự mình quyết định. Cơ chế này nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự, đồng thời tạo điều kiện để các bên chủ động lựa chọn phương thức bảo vệ quyền lợi của mình trong quá trình giải quyết tranh chấp thừa kế.

III. Các trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế

Mục 2.4 Phần I Nghị quyết số 02/2004/NQ-HĐTP quy định về việc không áp dụng thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế như sau:

“a) Trường hợp trong thời hạn mười năm, kể từ thời điểm mở thừa kế mà các đồng thừa kế không có tranh chấp về quyền thừa kế và có văn bản cùng xác nhận là đồng thừa kế hoặc sau khi kết thúc thời hạn 10 năm mà các đồng thừa kế không có tranh chấp về hàng thừa kế và đều thừa nhận di sản do người chết để lại chưa chia thì di sản đó chuyển thành tài sản chung của các thừa kế. Khi có tranh chấp và yêu cầu Toà án giải quyết thì không áp dụng thời hiệu khởi kiện về quyền thừa kế mà áp dụng các quy định của pháp luật về chia tài sản chung để giải quyết và cần phân biệt như sau:

a.1) Trường hợp có di chúc mà các đồng thừa kế không có tranh chấp và thoả thuận việc chia tài sản sẽ được thực hiện theo di chúc khi có nhu cầu chia tài sản thì việc chia tài sản chung đó được thực hiện theo di chúc;

a.2) Trường hợp không có di chúc mà các đồng thừa kế thỏa thuận về phần mỗi người được hưởng khi có nhu cầu chia tài sản thì việc chia tài sản chung đó được thực hiện theo thỏa thuận của họ;

a.3) Trường hợp không có di chúc và các đồng thừa kế không có thoả thuận về phần mỗi người được hưởng khi có nhu cầu chia tài sản thì việc chia tài sản chung đó được thực hiện theo quy định của pháp luật về chia tài sản chung.

b) Trường hợp người chết để lại di sản cho các thừa kế nhưng các thừa kế không trực tiếp quản lý, sử dụng mà di sản đó đang do người khác chiếm hữu bất hợp pháp hoặc thuê, mượn, quản lý theo Ủy quyền… thì các thừa kế có quyền khởi kiện người khác đó để đòi lại di sản.”

Mặc dù pháp luật quy định thời hiệu đối với các yêu cầu về thừa kế, tuy nhiên không phải mọi tranh chấp liên quan đến di sản của người chết để lại đều bị chi phối bởi thời hiệu khởi kiện về thừa kế. Trên thực tế, sau khi thời hiệu yêu cầu chia di sản đã hết, các chủ thể có quyền lợi liên quan vẫn có thể yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp thông qua những cơ chế pháp lý khác, tùy thuộc vào bản chất của quan hệ tranh chấp và tình trạng pháp lý của di sản.

Theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, trong trường hợp các đồng thừa kế không có tranh chấp về hàng thừa kế, không có tranh chấp về tư cách người thừa kế và đều thừa nhận di sản do người chết để lại chưa được phân chia thì sau khi hết thời hiệu khởi kiện về thừa kế, khối di sản đó được xác định là tài sản chung của các đồng thừa kế. Khi phát sinh tranh chấp, yêu cầu của các bên không còn được xem là tranh chấp thừa kế mà được giải quyết theo quy định của pháp luật về chia tài sản chung. Do đó, Tòa án sẽ không áp dụng thời hiệu khởi kiện về thừa kế để từ chối giải quyết yêu cầu của đương sự.

Bên cạnh đó, trong trường hợp di sản đang bị người khác chiếm hữu, quản lý hoặc sử dụng không có căn cứ pháp luật, người thừa kế vẫn có quyền khởi kiện yêu cầu đòi lại tài sản thuộc di sản thừa kế nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đây là quan hệ tranh chấp về quyền sở hữu tài sản hoặc quyền chiếm hữu tài sản, không phải là yêu cầu chia di sản thừa kế thuần túy, do đó việc xem xét giải quyết không phụ thuộc hoàn toàn vào thời hiệu khởi kiện về thừa kế.

Từ những phân tích trên có thể thấy rằng, việc hết thời hiệu khởi kiện thừa kế không đồng nghĩa với việc người thừa kế mất hoàn toàn quyền đối với di sản. Trong nhiều trường hợp, quyền và lợi ích hợp pháp của các đồng thừa kế vẫn được pháp luật bảo vệ thông qua các cơ chế giải quyết tranh chấp khác như chia tài sản chung hoặc yêu cầu đòi lại tài sản thuộc di sản. Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp liên quan đến tài sản do người chết để lại, cần đánh giá đầy đủ tình trạng pháp lý của di sản, quá trình quản lý, sử dụng tài sản cũng như quan hệ giữa các đồng thừa kế để xác định đúng căn cứ khởi kiện và lựa chọn phương thức bảo vệ quyền lợi phù hợp. Nếu Quý khách hàng có vướng mắc liên quan đến thừa kế hoặc phân chia di sản, Văn phòng Luật sư Royal sẵn sàng tư vấn và hỗ trợ giải quyết theo quy định của pháp luật.

Mọi thông tin yêu cầu tư vấn vui lòng liên hệ:

⚖️ VĂN PHÒNG LUẬT SƯ ROYAL – Royal law firm

📩Email: info@royallaw.vn

🌏 Website: https://royallaw.vn/

☎️ Hotline: 0989 337 688

Văn phòng Hà Nội:

☎️Điện thoại: (84-24) 3512 2931

🏢Địa chỉ: Tầng 6, Tòa nhà NewSkyLine, KĐT Văn Quán, đường Nguyễn Khuyến, phường Hà Đông, thành phố Hà Nội.

Văn phòng thành phố Hồ Chí Minh:

☎️ Điện thoại: (84-28) 2213 5775

🏢Địa chỉ: Lầu 4, tòa nhà Halo Building, số 10 Phan Đình Giót, phường Tân Sơn Hòa, thành phố Hồ Chí Minh.