VƯỢT QUÁ GIỚI HẠN PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG CÓ BỊ TRUY CỨU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ?

Trong thực tế, không ít trường hợp một người bị tấn công đã chống trả để bảo vệ bản thân hoặc người khác. Pháp luật thừa nhận quyền phòng vệ chính đáng, nhưng việc chống trả phải nằm trong giới hạn cần thiết để ngăn chặn hành vi xâm phạm. Khi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại, người thực hiện có thể bị xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng và phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

1. Vượt quá mức phòng vệ chính đáng chịu trách nhiệm về hình sự không?

Theo khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015, phòng vệ chính đáng là trường hợp một người vì bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc của Nhà nước, cơ quan, tổ chức mà chống trả một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm. Khi đáp ứng các điều kiện này, hành vi chống trả được pháp luật hình sự thừa nhận và không phải là tội phạm.

Tuy nhiên, quyền phòng vệ không đồng nghĩa với việc người bị xâm phạm được chống trả không giới hạn. Khoản 2 Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015 xác định vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.

Do đó, không phải mọi hành vi chống trả gây thiệt hại cho người xâm phạm đều được xem là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng. Việc xác định phải dựa trên sự tương quan giữa hành vi xâm hại và mức độ chống trả trong hoàn cảnh cụ thể. Trường hợp hành vi chống trả được xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.

2. Hậu quả pháp lý khi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng

Việc vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng không đồng nghĩa trong mọi trường hợp người thực hiện hành vi đều bị xử lý về cùng một tội danh. Tội danh và trách nhiệm hình sự cụ thể phụ thuộc vào hậu quả xảy ra cũng như các yếu tố cấu thành tội phạm.

2.1. Trường hợp gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe

Khi hành vi chống trả vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng và gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người xâm hại, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 136 Bộ luật Hình sự năm 2015.

Theo đó, đối với hành vi cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe có tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%, người thực hiện có thể bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm.

Trường hợp hành vi gây thương tích cho 02 người trở lên, với tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 31% đến 60%, hoặc gây thương tích cho một người với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên, mức hình phạt có thể là phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm.

Đáng lưu ý, nếu hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng dẫn đến chết người hoặc gây thương tích, gây tổn hại sức khỏe cho từ 02 người trở lên mà tỷ lệ tổn thương cơ thể của mỗi người từ 61% trở lên, người thực hiện có thể bị phạt tù từ 01 năm đến 03 năm.

Như vậy, tùy thuộc vào mức độ vượt quá giới hạn và hậu quả thực tế xảy ra, hành vi chống trả không còn được xem là phòng vệ chính đáng mà có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự theo Điều 136 Bộ luật Hình sự 2015.

2.2. Trường hợp làm chết người

Không chỉ gây thương tích, hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng còn có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng hơn là làm chết người. Trong trường hợp này, trách nhiệm hình sự được xem xét theo Điều 126 Bộ luật Hình sự năm 2015 về Tội giết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội.

Theo đó, người thực hiện hành vi làm chết người do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm. Trường hợp hành vi được thực hiện đối với 02 người trở lên, mức hình phạt có thể là phạt tù từ 02 năm đến 05 năm.

Quy định này cho thấy, việc làm chết người trong quá trình phòng vệ không đương nhiên đồng nghĩa với việc người chống trả phạm tội giết người theo trường hợp thông thường. Cần xác định trước đó có tồn tại hành vi xâm hại và người thực hiện có đang ở trong tình huống phòng vệ hay không; đồng thời, phải xem xét mức độ chống trả có rõ ràng quá mức cần thiết so với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại hay không. Khi các điều kiện này được xác định, trách nhiệm hình sự được xem xét theo Điều 126 Bộ luật Hình sự.

3. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự?

Điểm c khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, quy định phạm tội trong trường hợp vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là một trong những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Quy định này cho thấy pháp luật có sự phân biệt giữa người chủ động thực hiện hành vi xâm phạm và người ban đầu đang ở trong tình huống phải chống trả để bảo vệ mình hoặc người khác nhưng sau đó đã vượt quá giới hạn cần thiết.

Tuy nhiên, việc được xem xét là tình tiết giảm nhẹ không có nghĩa là đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Việc quyết định trách nhiệm và hình phạt vẫn phải căn cứ vào tội danh, tính chất, mức độ của hành vi, hậu quả và các tình tiết cụ thể của vụ án.

Việc phân định đúng ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định chính xác trách nhiệm pháp lý, tránh đánh giá sai bản chất của hành vi và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên. Trong thực tế, mỗi vụ việc có những tình tiết và diễn biến khác nhau, vì vậy cần được xem xét một cách toàn diện trên cơ sở quy định pháp luật và các chứng cứ cụ thể. Văn phòng Luật sư Royal với đội ngũ luật sư và chuyên viên pháp lý luôn đồng hành cùng khách hàng trong việc tư vấn, phân tích và đánh giá các vấn đề pháp lý phát sinh, từ đó hỗ trợ khách hàng bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình theo quy định pháp luật

Mọi thông tin yêu cầu tư vấn vui lòng liên hệ:

⚖️ VĂN PHÒNG LUẬT SƯ ROYAL – Royal law firm

📩Email: info@royallaw.vn

🌏 Website: https://royallaw.vn/

☎️ Hotline: 0989 337 688

Văn phòng Hà Nội:

☎️Điện thoại: (84-24) 3512 2931

🏢Địa chỉ: Tầng 6, Tòa nhà New SkyLine, KĐTM Văn Quán, đường Nguyễn Khuyến, phường Hà Đông, thành phố Hà Nội.

Văn phòng thành phố Hồ Chí Minh:

☎️ Điện thoại: (84-28) 2213 5775

🏢Địa chỉ: Lầu 4, tòa nhà Halo Building, số 10 Phan Đình Giót, phường Tân Sơn Hòa, thành phố Hồ Chí Minh.