NGHĨA VỤ THANH TOÁN VÀ THU HỒI CÔNG NỢ TRONG HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA THEO PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI
Trong hoạt động kinh doanh, việc phát sinh công nợ từ hợp đồng mua bán hàng hóa là vấn đề thường gặp, đặc biệt khi bên mua không thực hiện nghĩa vụ thanh toán đúng thời hạn đã cam kết. Tình trạng công nợ kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến dòng tiền và hoạt động kinh doanh mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp. Vì vậy, việc xác định chính xác nghĩa vụ thanh toán, các khoản tiền phát sinh do chậm trả và lựa chọn phương thức thu hồi công nợ phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bên bán.

1. Công nợ phát sinh từ hợp đồng mua bán hàng hóa được xác định như thế nào?
1.1. Căn cứ xác định nghĩa vụ thanh toán của bên mua
Nghĩa vụ thanh toán là một trong những nghĩa vụ cơ bản của bên mua trong quan hệ mua bán hàng hóa và sử dụng dịch vụ. Nghĩa vụ này được xác lập trên cơ sở thỏa thuận giữa các bên và được pháp luật ghi nhận nhằm bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của bên bán, bên cung ứng dịch vụ.
Cụ thể, theo khoản 8 và khoản 9 Điều 3 Luật Thương mại 2005, trong hoạt động mua bán hàng hóa, bên mua có nghĩa vụ thanh toán tiền cho bên bán theo thỏa thuận; tương tự, trong hoạt động cung ứng dịch vụ, khách hàng có nghĩa vụ thanh toán cho bên cung ứng dịch vụ và sử dụng dịch vụ theo nội dung đã cam kết.
Bên cạnh đó, Điều 440 Bộ luật Dân sự 2015 quy định bên mua có nghĩa vụ thanh toán đầy đủ theo thời hạn, địa điểm và mức tiền đã thỏa thuận trong hợp đồng. Trường hợp các bên không có thỏa thuận cụ thể về thời hạn thanh toán và thời hạn giao tài sản thì bên mua phải thực hiện thanh toán tại thời điểm nhận tài sản. Đặc biệt, nếu bên mua chậm thực hiện nghĩa vụ trả tiền thì phải chịu lãi đối với khoản tiền chậm trả theo quy định tại Điều 357 Bộ luật này.
Đối với quan hệ mua bán hàng hóa trong hoạt động thương mại, Điều 50 Luật Thương mại 2005 tiếp tục khẳng định nghĩa vụ của bên mua trong việc thanh toán tiền mua hàng và nhận hàng theo thỏa thuận. Đồng thời, bên mua phải tuân thủ phương thức, trình tự và thủ tục thanh toán đã được các bên thống nhất. Trường hợp hàng hóa bị mất mát, hư hỏng sau thời điểm rủi ro được chuyển từ bên bán sang bên mua, bên mua vẫn có nghĩa vụ thanh toán, trừ trường hợp thiệt hại phát sinh do lỗi của bên bán.
Như vậy, nghĩa vụ thanh toán của bên mua được xác định chủ yếu căn cứ vào hợp đồng và thỏa thuận giữa các bên, bao gồm số tiền phải thanh toán, thời hạn, địa điểm, phương thức và trình tự thanh toán. Khi bên mua không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ thanh toán, bên mua phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng theo quy định của pháp luật.
1.2. Xác định thời điểm phát sinh và thời điểm đến hạn thanh toán
Việc xác định thời điểm đến hạn thanh toán có ý nghĩa quan trọng trong việc đánh giá bên mua có thực hiện đúng nghĩa vụ thanh toán hay không. Trên thực tế, không phải mọi khoản tiền chưa được thanh toán đều được xem là khoản nợ quá hạn hoặc hành vi vi phạm nghĩa vụ. Chỉ khi nghĩa vụ thanh toán đã đến hạn nhưng bên mua không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ thì mới có cơ sở xác định hành vi chậm thanh toán.
Thông thường, thời hạn thanh toán được các bên thỏa thuận cụ thể trong hợp đồng mua bán hàng hóa, đơn đặt hàng hoặc các văn bản giao dịch có liên quan. Trường hợp các bên không có thỏa thuận khác, Điều 55 Luật Thương mại 2005 quy định thời hạn thanh toán được xác định như sau:
– Thứ nhất, bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán tại thời điểm bên bán giao hàng hoặc giao chứng từ liên quan đến hàng hóa.
– Thứ hai, trường hợp các bên có thỏa thuận về việc kiểm tra hàng hóa theo Điều 44 Luật Thương mại 2005, bên mua chưa có nghĩa vụ thanh toán cho đến khi hoàn tất việc kiểm tra hàng hóa.
1.3. Xác định nợ gốc, lãi chậm trả, phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại
Khi bên mua vi phạm nghĩa vụ thanh toán, khoản tiền bên bán có quyền yêu cầu không nhất thiết chỉ bao gồm giá trị hàng hóa còn nợ. Tùy thuộc vào thỏa thuận trong hợp đồng và quy định pháp luật, doanh nghiệp có thể yêu cầu thanh toán các khoản tiền phát sinh từ hành vi vi phạm. Cụ thể như sau:
Thứ nhất, khoản nợ gốc:
Đây là số tiền mua hàng mà bên mua còn phải thanh toán cho bên bán theo hợp đồng, được xác định trên cơ sở tổng giá trị hàng hóa đã giao nhận và các khoản điều chỉnh công nợ hợp pháp.
Thứ hai, tiền lãi do chậm thanh toán:
Theo Điều 306 Luật Thương mại 2005, trường hợp bên mua chậm thanh toán tiền hàng, bên bán có quyền yêu cầu trả lãi trên số tiền chậm trả theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, tương ứng với thời gian chậm trả, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.
Như vậy, để xác định tiền lãi chậm thanh toán, doanh nghiệp cần làm rõ số tiền thực tế bị chậm trả, thời gian chậm trả và mức lãi suất có căn cứ áp dụng.
Thứ ba, tiền phạt vi phạm hợp đồng:
Theo Điều 301 Luật Thương mại 2005, mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm do các bên thỏa thuận trong hợp đồng nhưng không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ trường hợp quy định tại Điều 266 của Luật này.
Do đó, doanh nghiệp chỉ có thể yêu cầu phạt vi phạm khi hợp đồng có thỏa thuận về chế tài này. Đồng thời, mức phạt phải được xác định trên cơ sở giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm và tuân thủ giới hạn pháp luật quy định.
Thứ tư, khoản bồi thường thiệt hại:
Theo Điều 302 Luật Thương mại 2005, bồi thường thiệt hại là việc bên vi phạm bồi thường những tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm. Giá trị bồi thường bao gồm tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.
Tuy nhiên, để phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại, doanh nghiệp cần chứng minh đầy đủ các điều kiện quy định tại Điều 303 Luật Thương mại 2005, bao gồm: có hành vi vi phạm hợp đồng, có thiệt hại thực tế và hành vi vi phạm hợp đồng là nguyên nhân trực tiếp gây ra thiệt hại. Đồng thời, bên yêu cầu bồi thường phải chứng minh tổn thất theo Điều 304 và thực hiện nghĩa vụ hạn chế tổn thất theo Điều 305 Luật này.
Trước khi bắt đầu quy trình thu hồi công nợ, doanh nghiệp nên lập bảng xác định nghĩa vụ thanh toán riêng cho từng hợp đồng, trong đó phân tách rõ các khoản:
Nợ gốc + Lãi chậm thanh toán + Phạt vi phạm (nếu có căn cứ) + Bồi thường thiệt hại (nếu có căn cứ) = Tổng số tiền dự kiến yêu cầu thanh toán.
2. Quy trình thu hồi công nợ hợp đồng mua bán hàng hóa
Thu hồi công nợ cần được thực hiện theo quy trình phù hợp nhằm bảo đảm khả năng thu hồi và hạn chế rủi ro pháp lý. Tùy tình trạng khoản nợ và thái độ hợp tác của bên mua, doanh nghiệp có thể linh hoạt kết hợp hoặc rút ngắn các bước này.
2.1. Bước 1: Rà soát hợp đồng và hồ sơ công nợ
Trước khi tiến hành thu hồi, doanh nghiệp cần kiểm tra toàn bộ hồ sơ để xác định căn cứ phát sinh khoản nợ và khả năng chứng minh nghĩa vụ thanh toán của bên mua. Các tài liệu cần rà soát gồm: hợp đồng và phụ lục hợp đồng, đơn đặt hàng, phiếu giao hàng, biên bản giao nhận, hóa đơn, chứng từ thanh toán, biên bản đối chiếu công nợ và các văn bản trao đổi giữa hai bên.
Trên cơ sở đó, doanh nghiệp cần xác định giá trị hàng hóa đã giao, số tiền đã thanh toán, khoản nợ còn lại, thời điểm đến hạn và các khoản lãi, phạt vi phạm hoặc bồi thường thiệt hại có thể yêu cầu. Đồng thời, cần kiểm tra điều khoản giải quyết tranh chấp và thời hiệu khởi kiện để lựa chọn phương án xử lý phù hợp.
2.2. Bước 2: Đối chiếu và xác nhận công nợ
Sau khi xác định giá trị khoản nợ, doanh nghiệp nên tiến hành đối chiếu với bên mua và lập biên bản xác nhận công nợ bằng văn bản. Biên bản cần thể hiện rõ số tiền đã thanh toán, số tiền còn nợ, hợp đồng hoặc hóa đơn liên quan và thời hạn thanh toán. Trường hợp bên mua chưa thể thanh toán toàn bộ, các bên có thể lập cam kết trả nợ theo từng đợt, xác định cụ thể số tiền và thời hạn thực hiện.
Việc xác nhận công nợ giúp hạn chế tranh chấp về giá trị khoản nợ, đồng thời tạo thêm chứng cứ chứng minh nghĩa vụ thanh toán của bên mua khi phát sinh tranh chấp.
2.3. Bước 3: Gửi thông báo hoặc công văn yêu cầu thanh toán
Khi khoản nợ đã đến hạn nhưng bên mua không thanh toán, doanh nghiệp nên gửi thông báo hoặc công văn yêu cầu thực hiện nghĩa vụ. Văn bản cần nêu rõ căn cứ phát sinh khoản nợ, số tiền còn phải thanh toán, thời gian chậm trả, các khoản phát sinh có căn cứ và thời hạn cuối cùng để bên mua thực hiện nghĩa vụ.
Doanh nghiệp nên gửi bằng phương thức có thể lưu giữ chứng cứ như chuyển phát có xác nhận phát hoặc email theo địa chỉ giao dịch đã thống nhất. Việc này giúp ghi nhận quá trình đôn đốc thanh toán và tạo cơ sở chứng minh yêu cầu của bên bán khi giải quyết tranh chấp.
2.4. Bước 4: Thương lượng và lập phương án thanh toán
Trường hợp bên mua vẫn có khả năng thanh toán và thiện chí hợp tác, doanh nghiệp có thể ưu tiên thương lượng để thu hồi công nợ mà không cần đưa tranh chấp ra cơ quan tài phán. Các phương án có thể xem xét gồm: gia hạn thanh toán, chia khoản nợ thành nhiều đợt, yêu cầu thanh toán trước một phần hoặc bổ sung biện pháp bảo đảm nếu phù hợp.
Kết quả thương lượng cần được lập thành văn bản, xác định rõ số tiền, thời hạn, phương thức thanh toán và trách nhiệm nếu bên mua tiếp tục vi phạm. Doanh nghiệp không nên gia hạn nhiều lần chỉ dựa trên cam kết bằng lời nói, đặc biệt khi bên mua có dấu hiệu mất khả năng thanh toán hoặc tẩu tán tài sản.
2.5. Bước 5: Khởi kiện tại Tòa án hoặc giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài
Trường hợp bên mua không thực hiện nghĩa vụ dù doanh nghiệp đã yêu cầu và thương lượng, bên bán có thể tiến hành khởi kiện hoặc yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Đối với Tòa án: Theo khoản 1 Điều 30 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, tranh chấp phát sinh trong hoạt động kinh doanh, thương mại giữa các cá nhân, tổ chức có đăng ký kinh doanh và đều có mục đích lợi nhuận thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án.
Đối với Trọng tài thương mại: Theo Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010, tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài khi các bên có thỏa thuận trọng tài hợp pháp.
Thu hồi công nợ đúng quy định pháp luật không chỉ giúp doanh nghiệp bảo đảm quyền lợi tài chính mà còn hạn chế những rủi ro phát sinh trong quá trình kinh doanh. Khi gặp vướng mắc trong việc yêu cầu thanh toán hoặc giải quyết tranh chấp công nợ, Văn phòng Luật sư Royal sẵn sàng đồng hành, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Mọi thông tin yêu cầu tư vấn vui lòng liên hệ:
⚖️ VĂN PHÒNG LUẬT SƯ ROYAL – Royal law firm
📩Email: info@royallaw.vn
🌏 Website: https://royallaw.vn/
☎️ Hotline: 0989 337 688
Văn phòng Hà Nội:
☎️Điện thoại: (84-24) 3512 2931
🏢Địa chỉ: Tầng 6, Tòa nhà NewSkyLine, KĐT Văn Quán, đường Nguyễn Khuyến, phường Hà Đông, thành phố Hà Nội.
Văn phòng thành phố Hồ Chí Minh:
☎️ Điện thoại: (84-28) 2213 5775
🏢Địa chỉ: Lầu 4, tòa nhà Halo Building, số 10 Phan Đình Giót, phường Tân Sơn Hòa, thành phố Hồ Chí Minh.




























