TRANH CHẤP NỘI BỘ GIỮA CÁC CỔ ĐÔNG SÁNG LẬP: RỦI RO TỪ VIỆC SỬ DỤNG ĐIỀU LỆ CÔNG TY MẪU

Khi tiến hành thành lập doanh nghiệp, phần lớn các cổ đông sáng lập thường dồn toàn bộ sự tập trung vào phương án kinh doanh và tỷ lệ phân chia vốn góp. Việc soạn thảo Điều lệ công ty thường bị xem nhẹ, dẫn đến thói quen sử dụng nguyên bản các mẫu Điều lệ có sẵn do cơ quan đăng ký kinh doanh cung cấp để nhanh chóng hoàn thiện thủ tục hành chính.

Thực tiễn tư vấn và giải quyết tranh chấp thương mại tại Văn phòng Luật sư Royal cho thấy, bản Điều lệ mẫu chính là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến các vụ kiện tụng nội bộ kéo dài. Khi doanh nghiệp bắt đầu phát sinh lợi nhuận lớn hoặc cần thu hút thêm vốn đầu tư, những kẽ hở từ việc vay mượn Điều lệ sẽ lập tức biến thành rủi ro pháp lý, đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của công ty và quyền lợi tài sản của các cổ đông.

Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến tranh chấp nội bộ xuất phát từ sự lỏng lẻo của Điều lệ công ty và hướng xử lý theo quy định của pháp luật hiện hành.

1. Rủi ro mất quyền kiểm soát do tỷ lệ biểu quyết

Pháp luật doanh nghiệp hiện hành trao quyền tự quyết rất lớn cho các thành viên và cổ đông công ty trong việc thiết lập luật chơi nội bộ.

Căn cứ Điều 148 Luật Doanh nghiệp 2020 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 03/2022/QH15), nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông thông thường được thông qua khi có trên 50% tổng số phiếu biểu quyết của tất cả cổ đông tham dự và biểu quyết tại cuộc họp tán thành. Đối với các quyết định quan trọng (như Loại cổ phần và tổng số cổ phần của từng loại; Thay đổi ngành, nghề và lĩnh vực kinh doanh; Thay đổi cơ cấu tổ chức quản lý công ty; Dự án đầu tư hoặc bán tài sản có giá trị từ 35% tổng giá trị tài sản trở lên được ghi trong báo cáo tài chính gần nhất của công ty;  Tổ chức lại, giải thể công ty), tỷ lệ này là từ 65% trở lên.

Hệ quả thực tế là nếu sử dụng Điều lệ mẫu lặp lại y nguyên quy định này, một nhóm cổ đông liên kết nắm giữ chỉ 51% cổ phần đã có thể chi phối hầu hết các quyết định điều hành. Điều này gạt bỏ hoàn toàn tiếng nói của các cổ đông thiểu số.

Tuy nhiên, Luật Doanh nghiệp cho phép Điều lệ quy định một tỷ lệ biểu quyết cao hơn mức quy định chung này. Sự tham gia của luật sư trong khâu soạn thảo sẽ giúp các bên đàm phán để ấn định một tỷ lệ biểu quyết an toàn — ví dụ mức 75% cho mọi quyết định quan trọng — qua đó thiết lập quyền phủ quyết hợp pháp cho nhóm cổ đông yếu thế hơn, đảm bảo sự cân bằng trong quản trị công ty.

2. Xung đột trong việc định giá phần vốn góp khi cổ đông thoái vốn

Tranh chấp gay gắt nhất trong nội bộ doanh nghiệp thường bùng phát khi một cổ đông sáng lập muốn rút vốn và chuyển nhượng lại cổ phần của mình.

Điều 127 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định rõ nguyên tắc cổ đông muốn chuyển nhượng phải chào bán cho các cổ đông còn lại với cùng điều kiện. Tuy nhiên, cả Luật Doanh nghiệp và Điều lệ mẫu đều không có cơ chế hướng dẫn chi tiết về cách xác định giá trị của phần vốn góp đó.

Khi doanh nghiệp làm ăn có lãi, bên bán thường định giá cổ phần rất cao dựa trên tiềm năng tương lai, trong khi các cổ đông hiện hữu lại muốn mua lại với giá thấp hoặc chỉ dựa trên giá trị sổ sách. Sự bất đồng này dẫn đến việc không thể hoàn tất thủ tục chuyển nhượng, cổ đông muốn rút vốn gây áp lực ngược lại công ty, làm đình trệ hoạt động kinh doanh.

Để ngăn chặn tình trạng này, một bản Điều lệ được soạn thảo chuẩn mực phải thiết lập sẵn cơ chế định giá bắt buộc. Cụ thể, Điều lệ cần quy định rõ phương pháp định giá khi có giao dịch chuyển nhượng nội bộ (ví dụ: áp dụng giá trị sổ sách tại báo cáo tài chính quý gần nhất, hoặc bắt buộc thuê một tổ chức thẩm định giá độc lập do các bên cùng chỉ định) để làm căn cứ chốt giá giao dịch cuối cùng mà không cần bàn cãi.

3. Rủi ro trong quản trị do cơ cấu vốn ngang bằng và khoảng trống pháp lý

Nhiều công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần tại Việt Nam được thành lập với tỷ lệ vốn góp chia đều cho hai nhóm cổ đông hoặc thành viên sáng lập. Khi phát sinh mâu thuẫn nội bộ gay gắt về chiến lược kinh doanh, doanh nghiệp sẽ rơi vào tình trạng đình trệ toàn diện. Nguyên nhân là do không có bất kỳ nghị quyết nào của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên có thể đạt đủ tỷ lệ biểu quyết tán thành để được thông qua.

Nhiều nhà đầu tư lầm tưởng pháp luật doanh nghiệp đã có sẵn cơ chế giải quyết cho mọi trường hợp. Tuy nhiên, Luật Doanh nghiệp 2020 chỉ quy định quyền quyết định cuối cùng thuộc về phía có ý kiến của Chủ tịch Hội đồng quản trị trong trường hợp số phiếu biểu quyết ngang nhau tại các cuộc họp của Hội đồng quản trị (căn cứ theo khoản 12 Điều 157). Đối với cấp quyết định cao nhất là Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên, pháp luật hiện hành hoàn toàn không có bất kỳ quy định nào trao quyền quyết định cho một cá nhân để phá vỡ thế cân bằng tỷ lệ vốn.

Hệ lụy của khoảng trống pháp lý này là công ty không thể thông qua các quyết định điều hành nhưng cũng không thể tiến hành thủ tục giải thể. Căn cứ Điều 207 Luật Doanh nghiệp 2020, việc giải thể tự nguyện bắt buộc phải có nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông hoặc Hội đồng thành viên, đồng nghĩa với việc cần sự đồng thuận của chính nhóm cổ đông đang đối đầu. Bên cạnh đó, Tòa án cũng không có căn cứ pháp lý để ép buộc một bên phải bán lại phần vốn góp của họ cho bên kia chỉ vì lý do bất đồng quan điểm.

Đây là rủi ro nghiêm trọng nhất khi doanh nghiệp sử dụng mẫu Điều lệ chung. Để dự phòng tình huống này, ngay từ giai đoạn khởi nghiệp, luật sư cần thiết kế và đưa vào Điều lệ công ty một cơ chế xử lý mang tính bắt buộc. Điều lệ cần quy định rõ khi tình trạng bất đồng không thể giải quyết kéo dài quá một thời hạn nhất định, công ty bắt buộc phải chỉ định một tổ chức thẩm định giá độc lập. Dựa trên kết quả định giá này, một bên sẽ có quyền ưu tiên mua lại toàn bộ phần vốn của bên kia. Do các cổ đông đã tự nguyện ký kết và thông qua quy tắc này trong Điều lệ từ trước, đây sẽ là cơ sở pháp lý vững chắc để yêu cầu cơ quan giải quyết tranh chấp buộc bên còn lại phải thực hiện thủ tục chuyển nhượng, giúp một bên nắm quyền kiểm soát và duy trì sự tồn tại của công ty.

Điều lệ công ty không đơn thuần là một bộ hồ sơ nộp cho Sở tài chính để xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp. Về bản chất, đây là hệ thống quy phạm nội bộ cao nhất, điều chỉnh mọi hoạt động quản trị và phân chia lợi ích kinh tế của chính các cổ đông sáng lập.

Với kinh nghiệm đại diện giải quyết các vụ án tranh chấp kinh doanh thương mại, Văn phòng Luật sư Royal cung cấp dịch vụ rà soát, đánh giá rủi ro và trực tiếp soạn thảo Điều lệ công ty, Thỏa thuận cổ đông chuyên biệt. Chúng tôi đảm bảo bộ khung pháp lý nội bộ này phù hợp với đặc thù kinh doanh của từng doanh nghiệp, giúp minh bạch hóa quyền lợi và triệt tiêu các mầm mống tranh chấp ngay từ giai đoạn bắt đầu khởi nghiệp.

Mọi thông tin yêu cầu tư vấn vui lòng liên hệ:

⚖️ VĂN PHÒNG LUẬT SƯ ROYAL – Royal law firm

📩Email: info@royallaw.vn

🌏 Website: https://royallaw.vn/

☎️ Hotline: 0989 337 688

Văn phòng Hà Nội:

☎️Điện thoại: (84-24) 3512 2931

🏢Địa chỉ: Tầng 8, P.802 tòa nhà HH2 Bắc Hà, số 15 phố Tố Hữu, phường Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.

Văn phòng thành phố Hồ Chí Minh:

☎️ Điện thoại: (84-28) 2213 5775

🏢Địa chỉ: Lầu 4, tòa nhà Halo Building, số 10 Phan Đình Giót, phường Tân Sơn Hòa, thành phố Hồ Chí Minh